I. Het begin van de Ethiek

• historische inleiding - het begin van ethiek periodisering van de griekse geschiedenis
• afwezigheid van ethiek in de archaische periode - samenvallen van de sociale rol en morele kwaliteit
• heeft dat ooit bestaan - de restauratie
• toenemende onzekerheid
• Socrates' maieutiek en de geboortepijn - de vraag Kephalos - eerste bedreiging van de vraag: Polemarchos
• tweede bedreiging: Trasymachos - de sofisten
• Trasymachos' antwoord
• Socrates en de geboorte van de ethiek - 3 de ethiek begint destructief

II. Ethiek van Aristotoles (384-322)

• 1. menselijk leven en de orde van het geheel - begin van Ethica Nicomachea
• evidentie aan het begin: een universum van zin
• het doel als principe, een teleologische ethiek - ethiek in het verlengde van verlangen
• handelen - poiesis en praxis
• (samen)leven - een omvattend begrip van handelen
• 2. geluk (eudaimonia) en de aard van de mens - drie verschillende interpretaties
• Aristotoles' eigen definitie van geluk (EN 1098a16): psyches energeia kat' areten: optimale velfverwerkelijking - het te verwerkelijken zelf - de ziel: physis en logos
• de logos: zuiver en vermengd met verlangen

III. Ethiek van Aristotoles (384-322) 2

• 3. Deugd - twee soorten deugd
• formeel begrip van de (karakter-)deugd (EN 1106b36/1107a1) - hexis: de dispositie - prohairetike: tot het kiezen
• en mesoteti: van het midden
• tei pros hemas: dat relatief is - hoos ho phronimos horiseien: getoond door de verstandige
• de vele deugden - de verzameling van Aristotoles
• de (latere) 'cardinale' deugden
• 4. Deugdethiek in discussie - en filosofie van de levenskunst - als contextuele ethiek - versus procedure ethiek - is geen 'egoistische'ethiek
• 5. Intermezzo -deugd en (de aanvankelijke identificaties van) geluk
• de aard van de tekst (EN X, 1-7) - 6. Over het plezier/genot - Aristotoles' positie inz de gangbare discussie - Aristotoles' eigen argumentatie - mens streeft niet ongedifferentieerd genot als hoogste doel na - wat is genot - hoogste genot zit vast aan...
• 7. Geluk als inclusief begrip - hoogste verwerkelijking van het hoogste vermogen - een menselijk goed - inclusief

V. Augustinus (354-430) en Thomas van Aquino (1225-1274)

• 1. Thomas van Aquino en de natuurwet (STh lallae q.90vv) - stoa: de goede orde van de natuur kennen en volgen - van kosmos naar chepping, bestuurd door God als wetgever - eeuwige wetten: redelijkheid van God
• de natuurwet - participatie aan de goddelijke redelijkheid; kennis van de eerste principes
• van nature gericht op 't goede; zelfbehoud, soortbehoud en waarheid - van antieke teleologie, naar teologische bevestiging en ondergraving ervan
• 3. een lacune in het Griekse-Romeinse denken? - het kwaad
• de wil
• Augustinus' ontdekking van de wil - Augustinus - Confessiones (boek VIII) - ontdekking van de wil als eigenaardige kracht - interpretatie van de aarzeling
• als conflict tussen geest en lichaam - als conflict binnen de geest
• willen en niet-willen, activiteit en passiviteit, macht en machteloosheid - Augustinus' definitie van de deugd
• 4. Thomas van Aquino: cardinale en theologale deuden - cardinale deugden (STh lallae q. 61) - rechtvaardiheid als perfectionering van de wil - theologale deugden (STh lallae q.62)

IV. De ethiek in het hellenisme, met name de Stoa

• 1. Context - de hellenistische wereld - politiek - cultureel - de wending naar binnen - op zoek naar gemoedsrust - actualisering
• de Stoa - de drie onderdelen van de stoistische filosofie
• het determinisme (en het probleem voor de ethiek) - het cruciale onderscheid
• de passies en de rol van het oordeel - morele 'onverschilligheid'; de 'stoicijnse houding'
• 2. De drietraps-ethiek van de Stoa - oikeioosis: van nature vertrouwd
• ta kathekonta, officia: de 'plichten', het gepaste - homologia: instemming - noodzakelijkheid en ethiek: 'leiden zal het lot wie wil, wie niet wil dwingt het'
• onmogelijkheid van het ideaal
• voorbeelden van het ideaal
• 3. De betekenis voor de deugd - in strikte zin: beperktere plaats ('het gepaste') - in ruimere zin: grotere plaats (van noodzakelijke tot voldoende voorwaarde)

VI. De ethiek van Immanuel Kant (1724-1804) 1

• 1. Introductie: Heinrich Heine over Kant
• 2. De context: Kants theoretische filosofie - Humes scepicisme - Kants 'dogmatisce sluimer' en zijn 'Kopernikaanse omkering' - kennis bestaat -hoe is ze mogelik?
• analytisch en synthetisch; a posteriori en a priori
• de kopernikaanse omkering
• het onderscheid tussen fenomenaal en noumenaal
• het determinisme en de praktische filosofie - 3. De uitwerking: Kants praktische filosofie - Kants ethiek als uitleg van een morele ervaring - een universeel aspect van de morele ervaring
• het geweten: de ervaring van het verschil - 'du kannst, denn du sollst'
• fenomenaal determinisme versus noumenale vrijheid - noodzakelijke gedachte van de vrijheid

VII. De ethiek van Immanuel Kant (1727-1804) 2

• het begrip van de handeling: syllogisme - maxime
• van 'wat moet ik doen?'' naar 'hoe moet ik willen' - waartoe ben ik verplicht? - wat vermag de vrijheid/wil? - het gaat niet om het geluk - van inhoud naar vorm
• autonomie - de vorm van het willen, zelfbepaling, autonomie - zelfbepaling versus het common sense begrip van willen - autonomie versus heteronomie - zelfbepaling als verplichting
• het moreel subject - natuur - vrijheid - redelijkheid - verheven gebod
• universitaliteit - kategorische imperatief - twee formuleringen - het doel op zich
• de rechten van de mens - verbod op 'tegensprekelijk handelen'
• de achting voor de wet

VIII. Soren Kierkegaard (1813-1855)

• 1. Inleiding - kiezen - Kierkegaard - Of/of
• 2. De ongelukkigste - het verhaal
• ongeluk is afwezig zijn
• het raadsel van de tijd
• leven in afwezige tijden - het verleden
• de toekomst
• afwezig zijn in afwezige tijden
• de symparanekroomenoi
• 3. Kiezen